Сям’я

Гэта было ў цёмны восеньскі вечар тысяча дзевяцьсот васемнаццатага года.
Я стаяў на левым беразе Дняпра і прыглядаўся да другога берага. Там быў наш го рад М., у якім цяпер гаспадарылі немцы. А мне трэба было пераправіцца туды.
Бераг і горад хаваліся ў густым тумане, але светлыя пляміны ад нешматлікіх агнёў можна было разабраць. Бераг там быў высокі, і праз туман эдавалася, што агні свецяцца на небе.
Таварыш, які павінен быў мяне перавезці, падрыхтаваў човен і загадаў:
— Сядай!
Ен паклаў на дно чоўна вінтоўку, а ў мяне быў схаваны рэвальвер. Каб было цішэй, ён кіраваў адным вяслом стоячы. Такім чынам мы рушылі нелегальна праз «граніцу»— з аднаго свайго берага на другі свой бераг '.
Човен плыў так ціха, што І за некалькі кронаў ніхто не пачуў бы. Праз некалькі хвілін мы апынуліся ў такім месцы, адкуль ніякай зямлі не было відаць, нібы ў моры. А потым пачаў чарнецца другі бераг. Мы кіравалі на правую ўскраіну гора да. Яшчэ некалькі хвілін — і мы разгледзелі дрэвы, хаты і цьмяныя агеньчыкі ў вокнах.
Надыходзіў самы крытычны момант, больш небяспечны, чым сама высадка. Бо на беразе можна зараз жа схавацца, а лодку на рацэ відаць здалёк і з розных бакоў. Можа, цяпер хто-небудзь сочыць за намі, а мы схавацца не здолеем. Плывём, стаіўшы дыхание, напружана прыглядаемся і прыслухоўваемся. Невялікіх прадметаў на беразе мы разгледзець не можам, значыцца, і наш човен адтуль убачыць цяжка. Вялікая падзяка туману!
Нарэшце нос чоўна дакрануўся да берага. Я адразу ж выскачыў і кінуўся да парослага кустамі абрыву, над якім быў сад ці агарод. Праз хвіліну ззаду пачуліся стрэлы, крыкі. У каго страляюць — у мяне ці ў майго таварыша? Я азірнуўся: човен быў за дзесятак метраў ад берага, а з абодвух бакоў па беразе беглі два чалавекі, адзін бліжэй, другі значна далей.
Я не стаў разбірацца, каго з нас яны ўбачылі, заўважыў размыты вадой раўчук, выбраўся па ім наверх, пераскочыў цераз плот у нейкі сад, але тут пачуўся брэх сабакі... Гэты брэх здаўся мне страшнейшым за тыя стрэлы і крыкі, якія чуліся яшчэ на беразе. Сабака брахаў каля дома, што стаяў у глыбіні саду, але да мяне не набліжаўся: відаць, ён быў прывязаны. Я пабег далей уздоўж плота, перабраўся на суседні двор, а адтуль шчасліва выбраўся на вуліцу. Тады я спакойна і ўпэўнена пайшоў па вуліцы, нібы сталы тутэйшы жыхар.
У гэтым раёне знаходзіўся той дом, куды я павінен быў зайсці. Цяпер задача была — зайсді так, каб ніхто не заўважыў. Як вядома, лягчэй за ўсё застацца незаўважаным тады, калі вакол цябе народу многа. А тут на вуліцах людзей зусім было мала. Гэта азначала, што рэдкія прахожыя мімаволі звярталі ўвагу адзін на аднаго. Пры людзях, напрыклад, я не звярнуў бы ніякай увагі вунь на таго чалавека, што ідзе па другім баку вуліцы туды, куды і я. А цяпер бачу, што ён высокага росту, сутулы, у рудым паліто з паднятым каўняром, у кепцы. I ён таксама, пачуўшы мае крокі, паглядзеў у мой бок і, пэўна, таксама заўважыў, які выгляд я маю, тым больш, што туман тут, на вышыні, быў значна радзейшы, чым ля ракі. Калі гэтага чалавека там далей які-небудзь патруль спытае, ці не бачыў ён каго, то ён ужо зможа сказаць, які я і куды ішоў.
Я на яго вачах павярнуў налева, прыпыніўся, а калі чалавек прайшоў далей, зноў выйшаў на тую самую вуліцу. Так мне прыйшлося зрабіць разы са тры, пакуль я трапіў на патрэбную вуліцу. Але ў канцы яе, на скрыжаванні, я заўважыў постаці трох коннікаў. Яны чамусьці тупалі на месцы. А калі так, значыцца, яны штосьці выглядаюць... Затым адзін застаўся на месцы, другі паехаў налева, а трэці накіраваўся ў мой бок. Ен ехаў ціха, значыцца, мяне не заўважылі. Былі ўсе падставы думаць, што шукаюць мяне.
Я пасунуўся назад, завярнуў у адзін завулак, другі, накіроўваючыся за горад. Там я дзе-небудзь пераначую, а заўтра ўдзень увайду ў горад спакойна. Завулкі рабіліся ўсё вузейшымі і больш гразкімі. У адным месцы я пачуў конскі тупат недзе ўбаку. Я пятляў, прабіраўся праз агароды і, нарэшце, выйшаў без дарогі ў поле.
Непасрэдная небяспека мінула. Я пайшоў проста наперад і выбраўся на дарожку. Праз мінут дзесяць яна прывяла мяне да нейкіх хатак. У адной з іх, самай убогай, ветліва пабліскваў агеньчык газнічкі.
«Калі яна такая ўбогая, то напэўна знайду ў ёй прытулак»,— падумаў я.
I не памыліўся. Мяне пусцілі ў хату, нават не запытаўшыся і не паглядзеўшы, хто я такі. Калі я выказаў з гэтага поваду сваё здзіўленне, гаепадар адказаў:
— А чаго нам баяцца? Добрага чалавека я кожнага гатоў пусціць, а ліхі і сам да мяне не пойдзе. Што ён тут знойдзе? Апрача кучы дзяцей,— нічога.
— Нарадзіліся яны на сваё няшчасце і на наша гора,— уздыхнула гаспадыня.
Адразу было відаць, што дзеці ў гэтай сям'і — самае балючае месца, калі першае слова было аб іх.
— Хутчэй бы яны паскруцілі сабе галовы,— дадаў гаспадар, нібы гаворачы сабе самому.
— Хто?!— перапытаў я з абурэннем. Убачыўшы, як я адношуся да яго апошніх слоў,
гаспадар адступіў ад мяне на крок, пільна глянуў мне ў вочы і стрымана сказаў: